प्रति के.जी १२ सय पर्ने अंजीरको व्यवसायीक खेती गर्ने तरिका

अंजीर, फिकस कारिका, मानिस जातिलाई चिनिने पुरातन फलहरूमध्ये एक हो जसको बाइबलमा उल्लेख भेट्टाउँन सकिन्छ। यो पूर्वी भूमध्य क्षेत्रमा २००० BC देखि खेती भइरहेको बताइएको छ।

यो फल अनौंठो छ। धेरैजसो ‘फल’ जस्तो नभई, जसमा संरचना अण्डाशयको ऊतकमा परिपक्व हुन्छ, यसको खाद्य संरचना वास्तवमा एक स्टेम टिश्यू हो। यसको फल एक उल्टो फूल हो जुन नर र महिला दुबै पुष्प भाग स्टेम टिश्युमा संलग्न हुन्छ, वनस्पति विज्ञानलाई सिकोनियम (Syconium) भनेर चिनिन्छ।

परिपक्व भएपछि , यसको भित्री भागमा केवल फूलको संरचनाको बाँकी अंश हुन्छ, सामान्यतया ‘बीज’ भनेर चिनिने साना ठूला संरचनाहरू समावेश हुन्छन्, जो विकास नभएको अंडाशय हो।

फलहरू ताजा र सुख्खा रूपमा खपत गरिन्छ। ताजा अंजीरहरू स्वादिष्ट र पौष्टिक हुन्छन् किनकी तिनीहरू क्यालोरी, प्रोटीन, क्याल्सियम र आईरन भरिएका हुन्छन्। फलको थोक खपत (करीव ८०%) सुख्खा रूपमा प्रयोग गरिन्छ। फल रोचक र औषधीय गुणहरूको हून्छ र छाला संक्रमणको लागि प्रयोग गरिन्छ।

लोकप्रिय प्रजातिहरूः

स्मिर्ना फिग , पूना फिग, कोनार्डिया, क्याप्री फिग, मिशन कडोटा,सान पेड्रो फिग र ब्राउन टर्की हुन।

ग्लोबल र राष्ट्रीय परिदृश्यः

अंजीर एक महत्त्वपूर्ण फल हो जसको वार्षिक अनुमानित १० लाख टन फलफूल उत्पादन हुन्छ, जसको लगभग ३०% टर्कीले उत्पादन गरेको छ। अन्य प्रमुख उत्पादकहरू इजिप्ट, मोरक्को, ग्रीस, क्यालिफोर्निया, इटली, अल्जेरिया, सिरिया र ट्युनिसिया हुन। नेपाल र भारतमा यसलाई सानो फलफूलको रूपमा लिइन्छ र साधारण (खाद्य) अन्जीरको व्यावसायिक खेती प्राय: महाराष्ट्र, गुजरात, उत्तर प्रदेश (लखनऊ र सहारनपुर) कर्नाटक (बेल्लारी, चित्रदुर्ग र श्रीरंगपटना) र तमिलनाडुमा सीमित छ।

नेपालमा फेकासका ३६ प्रजातिहरू पश्चिमी र मध्य नेपालको अध्ययन क्षेत्रबाट रिपोर्ट गरिएको छ । उनीहरूको वितरण या त एउटा क्षेत्रको लागि सीमित छ वा तिनीहरू नेपालभरि सामान्य छन्।

मौसमः

अंजीर एक पर्णपाती र उप उष्णकटिबंधीय रूख हो, सुक्खा वा अर्ध पेशीय वातावरण, उच्च गर्मीको तापक्रम, प्रशस्त घाम र मध्यम पानी भएको क्षेत्रहरूलाई प्राथमिकता दिन्छ। जे होस्, यसको बोट बिरुवा तापक्रम बढिमा ४५ सेन्टिग्रेडसम्म बाँच्न सक्छ, तर फलको गुणस्तर ३८ सेन्टिग्रेड भन्दा कममा बिग्रन्छ। जे होस्, परिपक्व रूखले भने कममा ४ सेन्टिग्रेडसम्म प्रतिरोध गर्न सक्छ, जब तापमान १५ – २१ सेन्टिग्रेड भन्दा माथि छ भने यसले राम्रो बृद्धि गर्दछ। आकार, छालाको रङ र (pulp) को गुणस्तरलाइ जलवायुले प्रभाव पार्दछ। गुणस्तरको अन्जीरहरूको फल बिकास सुख्खा मौसम भएको क्षेत्रमा समयमा उत्पादन गरिन्छ।

माटोः

अंजीर सबैभन्दा खडेरी सहन सक्ने बाली हो। यसले सल्फाट (sulphate) वा क्लोराइड नुन पर्याप्त उच्च स्तर सहन सक्छ। मध्यम पानी निकास भएको , माटोको पी.एच ७-८ को करिब १ मिटर गहिरो खाल्डो मा लगाउनु उपयुक्त हुन्छ।

रोपणः

अंजीर रोप्नको वर्ग प्रणालीमा रोपिन्छ जुन ५m x ५m मिटरको दूरीमा प्रति एकडमा करिब १६० बोटहरू हुन्छ। रोपण मौसम ठाउँ-ठाउँमा फरक हुन्छ, अगस्ट-सेप्टेम्बर, जुन- जुलाई, जनवरी-फेब्रुअरी।

सिंचाईः

अंजीरले तातो र खडेरी सहन सक्छ। यद्यपि व्यावसायिक उत्पादनका लागि समयमै सिंचाई आवश्यक छ। गर्मीको समयमा १०-१२ दिनको अंतरालमा बाढी सिंचाइ उत्तम हो। जे होस्, यदि ड्रिप सिंचाई अपनाईन्छ भने १५-२० लिटर पानी/दिन/बिरुवा उपलब्ध गराउन आवश्यक छ।

बारम्बार सिँचाइ गर्नाले अत्यधिक माटोको ओस बढ्दछ जसले फलहरूको विभाजन गर्दछ। यो कुरा मनमा राख्नुपर्दछ कि फल पाक्दा बोटबिरुवालाई कुनै सिँचाइ दिनु हुँदैन किनकि यसले फलफूलको स्वाद बिग्रिन्छ।

प्रशिक्षण र छाँट्नेः

रूखहरूलाई अझ फलदायी बनाउन र अन्तर खेती अभियानका लागि अन्जीरका रूखहरूलाई चाहिएको उचाई र आकारका लागि प्रशिक्षण दिइन्छ। यसको बोटले एक बर्षमा फल फलाउँदछ, पहिलो बाली अघिल्लो सिजनको हांगामा र दोस्रो बाली अहिलेको मौसमको नयाँ हांगामा। फूल बोक्ने हांगाको बृद्धिलाई छाँट्न आवश्यक छ। बोटको विकास बानी र असर क्षमता अनुसार छाँट्ने समय र रकम समायोजन गरिन्छ।

अंजीर रूखहरूलाई शुरुमा एकल डाँठमा तालिम दिइन्छ र लगभग १ मिटरको उचाइमा बढ्न अनुमति दिइन्छ र त्यसपछि यसलाई माथि राखिन्छ। अक्टूबरमा मानसून समाप्त भएपछि पून फिगमा हल्का छाँट्ने अभ्यास गरिन्छ।

बोट संरक्षणः

यसको मुख्य कीरा स्टेम बोरर हो, पात डिफोलीएटर र फिग फ्लाई हो। फिग फ्लाई डेमेक्रॉन (०.०५ % स्प्रे) द्वारा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। स्टेम बोरर पेट्रोल वा केरोसिनको साथ फोरेट ग्रान्युलहरूको प्रयोगद्वारा नियन्त्रण गरिन्छ। फिगको महत्त्वपूर्ण रोग खिया लाग्नु हो जुन सेरोटेलियम फिकीको कारणले हुन्छ। यो सल्फरको साथ धुलाइ वा ब्लिटोक्स वा डिथेने एम-४५ र दिथ्ने ७८ मार्फत नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

फल सेटः

यो सामान्य अन्जीर वा एड्रियाटिक फिगमा पनि देखीएको छ, पार्थेनोकार्पीको घटनालाई कुनै खास स्थानको मौसम अवस्थाले परिवर्तन गर्दछ। तसर्थ कुनै विशेष स्थानमा एक विशेष विविधता द्वारा फ्रिसेटसेट असफल हुने सम्भावना छ। पार्थेनोकार्पिक फ्रूटसेटलाई फूलमा २५ पीपीएम ओ एफ एनए वा आईबीए छर्नुपर्दछ। स्मिर्ना फिगका लागि क्यापरी यसको अन्तर रोपण प्रभावी फलफूलका लागि गर्नुपर्छ।

फसल कटानी र उत्पादनः

यद्यपि अन्जीरले फल फलाउन दोस्रो वर्षबाट सुरू गर्दछ, व्यावसायिक फसल कटाई तेस्रो वर्षबाट गरिन्छ। रूखको चंदवा आकारमा वृद्धिसँग उत्पादन बढ्छ र आठौं बर्षमा स्थिर हुन्छ। बोटको आर्थिक जीवन लगभग ३५ बर्ष हो। फसल काट्ने मौसम फेब्रुअरी – मार्चमा शुरू हुन्छ र मे – जूनमा समाप्त हुन्छ। फलहरू मैन्युअल रूपमा २-३ दिनको अन्तरालमा गरिन्छ। फलहरू छनौट गर्नुपर्नेछ जब तिनीहरू नरम र घाँटीमा बित्दछन्। यदि फलहरू परिपक्वता भन्दा पहिले टिपिएमा, दुध जस्तो ल्याटेक्स निस्कन्छ।

ताजा अन्जीरहरू अत्यधिक नाशमा छन्। अलिकता अपरिपक्व फलहरू टाढा बजारमा ढुवानीको लागि कटनी गरिनु पर्छ। पाकेको फल टुप्पोको छेउमा घाँटी घुमाएर वा काटेर वा झारे पछि जम्मा गरेर रूखको रूपमा टिप्न सकिन्छ।

पूर्ण रूपमा पाकेको ताजा फलहरूलाई ९० प्रतिशत सापेक्ष आर्द्रताको साथ केवल एक हप्ताको लागि राख्न सकिन्छ। सुक्खा अवस्थामा राख्नको लागि, पहिले फलहरू आधा मिनेटको लागि (boiling saltwater) भिजाइन्छ र केही घण्टाको लागि धाममा सुकाउनु पर्छ। त्यसपछि ती छायाँमा ८ दिन सम्म सुकाइन्छ र पोलिथीन कन्टेनरमा भण्डार गरिन्छ। यसको संरक्षणको अर्को उपाय इलेक्ट्रिक ड्रायरमा ७० डिग्री सेन्टिग्रेडमा सल्फर फू मिगनेशन गर्नु हो।

विरुवाको लागि : प्लान्ट नेपाल
सम्पर्क नं : ९८६६२७७०१६, ९८२३५२७२५८
ठेगाना : वागवजार , कृषि विकास बैंक गल्ली