आज कुशे औँसी तथा बुबाको मुख हेर्ने दिन, बुबाप्रतिको माया र सम्मान व्यक्त गर्ने विशेष अवसर

काठमाडौं। भाद्र कृष्ण औंसीका दिन मनाइने कुशे औंसी नेपाली परम्परामा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र पवित्र पर्व मानिन्छ। यस दिनलाई मुख्य रूपमा दुई पाटोबाट विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ ।

कुशे औंसी तथा बुबाको मुख हेर्ने दिन (गोकर्ण औंसी) सँग जोडिएको धार्मिक तथा पौराणिक कथा रहेको छ। जसअनुसार समुद्र मन्थन र गरुडको कथा यसमा जोडिएको छ। पौराणिक कथा अनुसार देव र दानवले गरेको समुद्र मन्थनबाट अमृत प्राप्त भएपछि गरुडले त्यो अमृतको कलश लिएर स्वर्गतिर उडेका थिए। अमृत लैजाने क्रममा अमृतका केही थोपाहरू पृथ्वीमा छर्किएर पोखिए। ती अमृतका थोपाहरू परेका ठाउँमा अत्यन्तै पवित्र वनस्पति ‘कुश’को उत्पत्ति भयो।

कुश भगवान् विष्णुको प्रतीकको रूपमा लिइने गरिन्छ । हिन्दू धर्मशास्त्र अनुसार कुशमा ब्रह्मा, विष्णु र महेश (शिव) को वास हुन्छ। विशेष गरी यसलाई भगवान् विष्णुको प्रतीक मानिन्छ। मानिसहरूले वर्षभरि गर्ने पूजा, जप, होम, श्राद्ध तथा पितृकार्यमा शुद्ध र ताजा कुश प्रयोग गर्नुपर्ने शास्त्रीय विधान रहेकाले भाद्र कृष्ण औंसीका दिन विधिपूर्वक कुश उखेलेर घरमा भित्र्याउने परम्परा सुरु भएको हो।

त्यसैगरी, त बुबाको मुख हेर्ने दिन पनि यसै दिन पर्छ । यो परम्परामा शिवको मृगरूप धारणका बारेमा उल्लेख गरिएको छ। पौराणिक कथा (हिमवत्खण्ड) अनुसार भगवान् शिव देवताहरूको आँखा छलेर बागमती नदी किनारको श्लेष्मान्तक वन (मृगस्थली) मा एकसिङ्गे मृगको रूप धारण गरी विहार गरिरहेका थिए। तर, शिवजी लामो समयसम्म नफर्किएपछि ब्रह्मा, विष्णु र इन्द्र उनलाई खोज्दै गोकर्ण क्षेत्रमा पुगे।

उनीहरूले मृगरूपी शिवलाई चिनेर समात्न खोज्दा मृगको सिङ तीन टुक्रा भयो। त्यसमध्येको एउटा भाग गोकर्णेश्वरमा स्थापना भयो। भगवान् शिवले प्रसन्न भई गोकर्ण क्षेत्रलाई अत्यन्त पवित्र तीर्थस्थलको रूपमा वरदान दिए । यसै क्षेत्रमा भगवान् ब्रह्माले आफ्ना पितृहरूको उद्धारका लागि पहिलो पटक श्राद्ध र तर्पण गरेको स्थलको रूपमा पुजिन थालियो । त्यस समयदेखि नै यस दिनलाई पिता (पितृ) को सम्मान गर्ने, जिउँदो बुबालाई मिठाई तथा वस्त्र उपहार दिएर आशीर्वाद लिने र दिवङ्गत भइसकेका बुबाको नाममा गोकर्णेश्वर वा अन्य पवित्र नदी तथा तीर्थस्थलमा गई श्राद्ध, तर्पण र दान गर्ने परम्पराको सुरुवात भयो।

कुश भित्र्याउने परम्परा (कुशे औंसी) ः सनातन धर्ममा कुशलाई भगवान् विष्णुको प्रतीक तथा अत्यन्त पवित्र वनस्पति मानिन्छ। वर्षभरि गरिने जप, तप, पूजापाठ, श्राद्ध तथा पितृकार्यमा नयाँ कुश प्रयोग गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता छ। यस दिन ब्राह्मण तथा घरका सदस्यहरूले स्नान गरी पवित्र भई कुश उखेलेर घरमा भित्र्याउँछन्। आजका दिन घरमा राखिएको कुश वर्षभरिका धार्मिक कार्यमा शुद्ध मानिन्छ।

बुबाको मुख हेर्ने दिन (पितृ सम्मान दिवस): यस दिन सन्तानहरूले आफ्ना बुबालाई मनपर्ने खानेकुरा, फलफूल र वस्त्र उपहार दिएर पूजा तथा सम्मान गरी आशीर्वाद लिन्छन्। रोजगारी वा अध्ययनका क्रममा घरबाहिर रहेका सन्तानहरू पनि घर फर्किएर बुबासँग समय बिताउँछन्, जसले पारिवारिक सम्बन्धमा आत्मीयता र प्रेम बढाउँछ।

साथै, दिवङ्गत पिताको स्मरण पनि गरिन्छ । जसका बुबा बितिसकेका छन, उनीहरूले काठमाडौँको गोकर्णेश्वर (गोकर्ण औंसी), देवघाट, बराहक्षेत्र वा नजिकैको पवित्र नदी तथा तीर्थस्थलमा गइ पितृको नाममा श्राद्ध, तर्पण र दान गरी पुण्य आर्जन गर्छन्।