काठमाडौं । के तपाई कल्पना गर्न सक्नुहुन्छ कि यस पृथ्वीमा कुनै बेला यस्तो जीवको अस्तित्व थियो, जुन कहिल्यै हुर्किएन वा वयस्क भएन । बरू त्यो जीव आफ्नो जीवनभर ‘बाल्यकाल’ कै अवस्थामा रह्यो र अन्ततः त्यही अवस्थामा नै बुढेसकालका कारण मरेको थियो । यो कुरा असम्भव जस्तो लाग्न सक्छ तर वैज्ञानिकहरूले ठ्याक्कै यस्तै जीवको अस्थिपञ्जर पत्ता लगाएका छन्।
आश्चर्यजनक रूपमा यस जीवका अवशेषहरू मेक्सिकोको प्रख्यात ‘नेशनल अटोनोमस युनिभर्सिटी अफ मेक्सिको’ अन्तर्गतको ‘पेलियोबोटनी रिसर्च ग्रुप अर्थात प्राचीन वनस्पति अनुसन्धान समूहको प्रयोगशालामा झन्डै तीन दशकसम्म राखिएका थिए। तिनको फेला पर्ने समयमा, ती अवशेषहरू छेपारो वा सालामान्डरको कुनै सामान्य प्रजातिका हुन् भन्ने ठानिएको थियो र तिनमाथि कुनै उल्लेखनीय अनुसन्धान गरिएको थिएन।
वैज्ञानिकहरूको एउटा टोलीले हालै यी प्राचीन अस्थिपञ्जरहरूको पुनः अध्ययन गर्ने निर्णय गर्दा यो दुर्लभ जीव फेला परेको हो। सिटी स्क्यानको नतिजा देखेर उनीहरू चकित परे किनभने यो कुनै सामान्य जीव नभई लाखौं वर्ष पुरानो एक रहस्यमय प्रजाति थियो—जसलाई वैज्ञानिकहरूले आधिकारिक रूपमा ‘एम्बिस्टोमा क्वेट्जाल्कोआट्ली’ नाम दिएका छन्। मेक्सिकोमा औपचारिक रूपमा पहिचान गरिएको यो पहिलो ‘फसिल सालामान्डर’ अर्थात जीवाश्म सालामान्डर हो।
जब जर्ज हेरेराको टोलीले उक्त जीवको कंकालको त्रि–आयामिक संरचना तयार गरी त्यसलाई सालामान्डर र एक्सोलोटलका १३ विभिन्न जीवित १३ प्रजातिहरू, जस्तो ‘सोचिमिल्को एक्सोलोटल’ र ‘टाइगर सालामान्डर’ सँग तुलना गर्यो, तब उनीहरूले केही अनौठा भिन्नताहरू फेला पारे। उक्त जीवको टाउकोको ठीक माथि एउटा अनौठो र लामो आकारको प्वाल थियो। यसका साथै, यसको तालुको संरचना र खप्परका अन्य हड्डीहरूको बनोट पनि आधुनिक प्रजातिहरूको तुलनामा निकै भिन्न थियो।
यति मात्र होइन, आधुनिक एक्सोलोटलहरूमा शरीरको मध्यभागका कशेरुकाहरू १६ वा सोभन्दा कम मात्र हुन्छन्। तर, यो प्राचीन जीवमा भने यस्ता कशेरुकाहरूको कुल संख्या १७ थियो —एउटा यस्तो विशेषता जसले यसलाई वैज्ञानिक जगतमा साँच्चै अद्वितीय र नौलो बनाउँछ।
वैज्ञानिकहरूले आफ्नो अनुसन्धानका क्रममा यो जीव बसोबास गरेको क्षेत्रको इतिहासको पनि पुनर्निर्माण गरेका छन्। यसको जीवाश्म मेक्सिकोको हिडाल्गो राज्यस्थित ‘अटोटोनिल्को एल ग्रान्डे’ क्षेत्रबाट प्राप्त भएको थियो। लाखौं वर्षअघि अर्थात् ‘प्लायोसिन युग’को समयमा—यो क्षेत्र अहिलेको जस्तो सुख्खा थिएन। त्यस बेला यस क्षेत्र भएर बग्ने ‘अमाजाक’ नदीको बहाव अचानक अवरुद्ध भयो, जसका कारण ८५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको ताजा पानीका तालहरूको विशाल सञ्जाल निर्माण हुन पुग्यो। यो शान्त, चिसो र आर्द्र वातावरणमा यो प्राणी बोटबिरुवा, ग्यास्ट्रोपड्स, बीटल र माछाहरू बीच सन्तुष्ट भएर बस्थ्यो।
अब, सबैभन्दा ठूलो प्रश्नलाई सम्बोधन गरौं, यो प्राणी कसरी बढेन र बालकैमा बुढो भयो रु प्रतिष्ठित जर्नल ‘प्यालेओन्टोलोजिया इलेक्ट्रोनिका’ मा प्रकाशित एक रिपोर्ट अनुसार वैज्ञानिकहरूले यो प्राणीमा नियोटेनी भनेर चिनिने अत्यन्तै दुर्लभ जैविक विशेषता रहेको खुलासा गरेका छन । सरल भाषामा भन्नुपर्दा जब यो प्राणी आफ्नो अण्डाबाट निस्कियो, यसमा बाहिरी गिलहरू थिए, जसले यसलाई पानीमुनि सास फेर्न अनुमति दियो– भ्यागुताको लार्भा वा ट्याडपोल जस्तै। सामान्यतया, अन्य उभयचरहरूले वयस्कको रूपमा जमिनमा बस्नको लागि पूर्ण शारीरिक रुपमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ, यो प्रक्रियाको क्रममा तिनीहरूको गिलहरू गायब हुन्छन् र फोक्सो विकास हुन्छ।
तर, यो अनौठो जीवको हकमा भने त्यस्तो भएन। ८५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको उक्त तालको वातावरण अत्यन्तै शान्त र सुरक्षित भएकाले खानाको खोजी गर्न वा खतराबाट बच्न जमिनमा निस्कनु पर्ने आवश्यकता उसलाई कहिल्यै परेन। फलस्वरूप, उसको शरीरमा कुनै परिवर्तन आएन, वयस्क अवस्थामा पुगेर शारीरिक रूपमा परिपक्व भई सन्तान उत्पादन गर्दा समेत उसले ‘किशोर अवस्था’ कै जस्तो रूप कायम राख्यो र पानीमुनि नै रहँदा रहँदै त्यही रूपमा बुढो भयो।
