अकबरे खुर्सानीले फेरिएको भोजपुर : रित्तिँदै गएका गाउँमा फर्किएको जीवन

काठमाडौं । केही वर्षअघिसम्म भोजपुरका ग्रामीण बस्तीहरू रित्तिँदै गएका थिए। विदेशिने युवाको लहर, सहरतर्फको बसाइसराइ र कृषि पेसाप्रतिको घट्दो आकर्षणले गाउँहरू सुनसान बन्दै थिए। खेतीयोग्य जमिन बाँझो छोडिँदै थियो, घरहरूमा वृद्धवृद्धा मात्रै देखिन्थे। तर पछिल्ला वर्षमा त्यही उदास दृश्य विस्तारै बदलिन थालेको छ।

कोभिड–१९ महामारीपछि गाउँ फर्किएका युवाहरू र विदेश जान नपाएका धेरै परिवारले पुनः जमिनलाई जीवन दिन थाले। यही पुनर्जीवनको केन्द्र बनेको छ-अकबरे खुर्सानी।

बाँझो जमिनमा हरियो आशा
पौवादुङ्मा गाउँपालिका, अरुण गाउँपालिका र भोजपुर नगरपालिकाका विभिन्न वडामा अहिले अकबरे खुर्सानीको हरियाली फैलिएको छ। पहिले बाँझो रहेका खेतबारीहरू अहिले रातो खुर्सानीले रंगिएका छन्। कतिपय ठाउँमा त लहरै रोपिएका बोटहरूले गाउँ नै हरियो टनेलजस्तो देखिन थालेको छ।

परम्परागत खेतीबाट खासै आम्दानी नहुने, मकै–धान जस्ता बाली जंगली जनावरको समस्याले नष्ट हुने अवस्थाबीच किसानहरूले विकल्प खोजिरहेका थिए। त्यही विकल्प बनेको हो– अकबरे खुर्सानी।

जीवनको पहल र गाउँको सामूहिक प्रयास
यस परिवर्तनको नेतृत्वकर्ता मानिन्छन् जीवन राउत। कोभिडअघि ट्राभल व्यवसायमा सक्रिय राउत महामारीपछि गाउँ फर्किए। गाउँको अवस्था देखे पछि उनले परम्परागत खेतीभन्दा छिटो आम्दानी दिने नगदेबालीको खोजी थाले।

गाउँलेसँग छलफल पछि उनले अकबरे खुर्सानीलाई व्यावसायिक रूपमा विस्तार गर्ने योजना अघि सारे। सुरुवातमा धेरै किसान हिच्किचाए पनि उनले आश्वासन दिए,  ‘तपाईंहरू जति उत्पादन गर्न सक्नुहुन्छ गर्नुहोस्, बजारको जिम्मा मेरो हुन्छ।’

त्यही विश्वासले गाउँमा परिवर्तन सुरु भयो। केही किसानले सुरु गरेको खेती विस्तारै सामूहिक अभियानजस्तै बन्यो।

तीन महिनामै नगद आम्दानी
किसानहरूका अनुसार अकबरे खुर्सानीले छोटो समयमै आम्दानी दिन थालेको छ। तीन महिनामै बिक्रीयोग्य उत्पादन हुने भएकाले यो खेती गाउँलेको प्रमुख नगदेबाली बनेको छ।

पहिले मकै–कोदोले मुस्किलले घरधन्दा धान्ने जमिनबाट अहिले लाखौँ रुपैयाँको उत्पादन हुन थालेको छ। धेरै परिवारले आफ्नै खेतबारीमा अकबरे लगाएर नियमित आम्दानी लिन थालेका छन्।

राउत आफैँ पनि जेबी एग्रो फर्ममार्फत उत्पादन र बजारीकरणमा सक्रिय छन्। गाउँलेलाई बीउदेखि बजारसम्म सहयोग गर्ने प्रणालीले खेती विस्तारलाई सहज बनाएको छ।

भोजपुरः अकबरेको नयाँ पहिचान
अकबरे खुर्सानी विस्तारसँगै भोजपुरले नयाँ पहिचान बनाउन थालेको छ। पहिले देखि खुकुरीको लागि चिनिने जिल्ला अब ‘अकबरे हब’का रूपमा चिनिन थालेको छ।

पौवादुङ्मा गाउँपालिकाका सबै वडामा व्यावसायिक खेती भइरहेको छ भने अरुण र भोजपुर नगरपालिकाका विभिन्न क्षेत्रमा पनि उत्पादन विस्तार भएको छ। करिब ३ हजार ५ सयभन्दा बढी परिवार कुनै न कुनै रूपमा अकबरे खेतीमा जोडिएका छन्।

कतिपय किसानले १०० रोपनीसम्म जग्गामा व्यावसायिक खेती गरेका छन्। जिल्लाबाट वार्षिक करिब २५० देखि ३०० टन अकबरे उत्पादन हुने अनुमान छ।

बजार, मूल्य र चुनौती
भोजपुरको अकबरे अहिले देशका ठूला चाउचाउ उद्योगदेखि अचार उद्योगसम्म पुग्ने गरेको छ। वाइवाइ डाइनामाइट, करेन्ट नुडल्स लगायत उद्योगहरूले यसको प्रयोग गर्छन्।

तर उत्पादन बढेसँगै मूल्य घटेको छ। पहिले प्रतिकिलो ४०० रुपैयाँसम्म पुगेको अकबरे अहिले १५० देखि १६० रुपैयाँमा झरेको छ। किसानका लागि आम्दानी स्थिर भए पनि अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेको छैन।

ढुवानी खर्च, बजार पहुँच र भण्डारणको अभाव अझै ठूलो चुनौती बनेको छ।

गाउँमै उद्योग र कोल्ड स्टोरको आवश्यकता
जीवन राउत अब गाउँमै पाउडर उद्योग र कोल्ड स्टोर स्थापना गर्ने योजनामा छन्। उनका अनुसार उत्पादन प्रशोधन गर्न सके अकबरेको मूल्य स्थिर राख्न सकिन्छ र विदेश निर्यात समेत सहज हुन्छ।

‘भदौ–असोजमा उत्पादन हुने खुर्सानी पुस–माघमा बेच्न सके किसानले राम्रो फाइदा लिन सक्छन्,’ उनी भन्छन्।

उनको योजना अनुसार पाउडर उद्योग स्थापना भएमा ठूलो परिमाणमा उत्पादन भए पनि बजार अभाव हुने छैन।

विदेशसम्म पुगेको भोजपुरे अकबरे
भोजपुरको अकबरे अघिल्ला वर्षहरूमा बेलायत, अमेरिका र क्यानडासम्म समेत निर्यात भएको छ। अहिले भारततर्फ पनि निर्यात सुरु भएको छ। नेपाली उद्योगहरूले यसको माग बढाउँदै लगेका छन्।

राउतका अनुसार अमेरिकाका केही कम्पनीहरूले समेत अकबरे खरिदका लागि चासो देखाएका छन्। केही उद्योगले त प्याकेजिङ गरेर काँचो खुर्सानी नै विदेश पठाउन थालेका छन्।

अकबरेपछि ड्रागन फ्रुटतर्फ विस्तार
अकबरेको सफलतापछि राउत अब अन्य नगदेबालीतर्फ पनि अघि बढेका छन्। उनले १०० रोपनी क्षेत्रफलमा ड्रागन फ्रुट खेती विस्तार गर्ने योजना बनाएका छन्, जसमा करिब २० हजार बिरुवा रोप्ने लक्ष्य छ।

त्यससँगै कागती, अदुवा र अन्य नगदेबाली पनि विस्तार गर्ने तयारी भइरहेको छ। पशुपालन र मल उत्पादनलाई समेत कृषि प्रणालीसँग जोड्ने उनको योजना छ।

अकबरे खुर्सानीले भोजपुरका गाउँहरूमा आर्थिक परिवर्तन मात्रै ल्याएको छैन, सामाजिक परिवर्तन पनि ल्याइरहेको छ। रित्तिँदै गएका गाउँहरूमा फेरि युवाहरूको चहलपहल बढेको छ, परिवारहरू एकै ठाउँमा बस्न थालेका छन् र बाँझो जमिन फेरि जीवन्त बनेको छ।

विदेशिने बाध्यता र बसाइसराइको दबाबबीच भोजपुरले देखाएको यो कृषि मोडेल अब अन्य जिल्लाका लागि पनि उदाहरण बन्न थालेको छ।