पायल्स (Piles) भनेको के हो ? किन बारम्बार दिन्छ दुख ?

डा. कल्याण सुवेदी, काठमाडौं । हाम्रो गुदद्वारको छेउसम्म रक्तनली मार्फत रगत संचार भएको हुन्छ । गुदद्वारमा रक्तसंचार गरेर फर्कने रक्तनली गुदद्वारको भित्रि भागको सबैतिर सतही क्षेत्रबाटै फर्किएको हुन्छ । जोड गरेर दिसा बस्दा, कब्जियत हुँदा, गरुङ्गो सामान उचाल्दा र अन्य धेरै कारण यस गुदद्वारको भागमा जोड परेको हुन्छ । सो प्रक्रिया निरन्तर लामो समयसम्म रह्यो भने यस वरपरका रक्तनलीहरु पनि झोल्लिन थाल्छ, ति रक्तनलिलाई ढाकेको कोषहरु पनि झोल्लिने र सुन्निने हुन थाल्छ जसलाई पायल्स (piles) वा hemorrhoids भएको भनिन्छ ।

पायल्सका प्रकार
गुदद्वारको तल्लो भागको रक्तनली झोल्लिएर बनेको पायल्सलाई external अर्थात् बाहिरी piles (hemorrhoids) भनिन्छ । यस्तो piles अति नै दुख्ने, रगत बग्ने, सुन्नी राख्ने, चिलाउने आदि हुन्छ । गुदद्वारको माथिल्लो भागको रक्तनली झोल्लिएर बनेको पायल्सलाई internal अर्थात् भित्रि piles (hemorrhoids) भनिन्छ । यस्तो internal piles लाई चार तहमा बिभाजन गरिन्छ ।

१. पहिलो तह: piles बनेर भित्रै बसेको
२. दोश्रो तह: दिसा गर्दा piles बाहिर निस्कने र पछि आँफै भित्र जाने
३. तेस्रो तह: दिसा बाहिर निस्केको piles औंलाले धकेलेर भित्र छिराउनु पर्ने
४. चौंथो तह: बाहिर निस्केको piles भित्र पस्नै नसक्ने ।

यो internal piles निस्कने भागमा दुखाई महसुस गराउने नसा नभएको कारण धेरैको त्यति सारो दुख्दैन तर हल्का रगत भने देखिन्छ । पछि तन्किन्दै, सुन्निदै जाँदा दुख्न सुरु हुन सक्छ ।

उपचार
सबै दुख्ने र रगत आउने समस्या पायल्स हुँदैनन् । कुनै case मा fissure, ulcerative colitis लगाएत आन्द्राको cancer समेत हुन सक्छ । पायल्स हो होइन भनेर पत्ता लगाउन पहिला डाक्टरलाई प्रत्यक्ष देखाउनु पर्छ । यदि पायल्स हो भन्ने कुरा निश्चित भयो भने निम्न कुराहरु गर्नुहोस ।

१. कब्जियत हुन नदिनुहोस । त्यसको लागि High fiber diet जस्तै फलफूल र हरियो तरकारी, गेडागुडी, बोडी, सिमि, सागपात प्रशस्त खानुस । दिनहु ब्यायाम गर्नुस । सक्नु हुन्छ भने दिनको २ कि मि हल्का दौडने प्रयास गर्नुस । भोक नलागि खाने कुरा नखानुस । एकै पटक पेट कस्सिने गरी खाना नखानुस । दिनहु probiotic जस्तै दहि खानुस । याद गर्नुस, दहि जुन सुकै समयमा, जहिले पनि, जस्तो तापक्रममा पनि खान मिल्छ । हल्लाको पछाडी नलाग्नुस् । पानी प्रसस्त पिउनुस । सम्झी सम्झी पिउनुस ।

२. Fiber supplement प्रयोग गर्नुस । यदि एकदिन भर दिसा भएन भने भोलि पल्ट psyllium fiber अर्थात् isabgol २ चम्चा एक glass पानीसंग खानुस । सोहि दिन अन्य दिनमा भन्दा धेरै पानी पिउनुस । यस औषधि किन्दा pharmacy मा गएर ‘मलाई कब्जियेतको लागि धुलो औषधि दिनुस भन्नुस’ र औषधिको ingredent मा isabgol वा psyllium fiber लेखेको छ छैन हेर्नुहोस । यसो गर्दा पनि भएन भने अन्य खाने औषधि वा लगाउने suppository प्रयोग गर्नुस ।

३. दुखेको बेलामा दुखाई कम गर्ने, दुखेको महसुस नगराउने, नचिलाउने, त्यस भागलाई लठ्याउने र सुन्निन नदिने १-२ किसिमका लगाउने औषधिहरु प्रयोग गर्नुस ।

४. अहिलेसम्म भनिएको कुरा सबै गर्दा समस्या थप बढ्दै गयो भने निम्न कुरा गर्न सकिन्छ । Rubber band ligation : internal piles लाई सानो rubber ले बाँधीदिंदा उक्त piles आँफै खस्न सक्छ । तर यस बिधिले सबैलाई काम नगर्न सक्छ । Sclerotherapy: injection लगाएर piles सुकाउन पनि सकिन्छ । तर यस बिधिले पनि सबैलाई काम गर्दैन । Hemorrhoidectomy: piles भएको रक्तनली र त्यस वरपरका cushion लाई कोषहरुलाई निकालिन्छ । यो धेरैको case मा काम गर्छ । यस बाहेक अन्य बिधिहरु पनि हुन्छन ।

५. याद गर्नुस, गुदद्वारमा प्रसस्त रक्तनलीहरु हुन्छन् । यदि खानपिन र दैनिक ब्यबहारमा परिवर्तन ल्याएन भने अर्थात् जुन कारण piles भएको थियो सो कारक तत्व निवारण गरेन भने फेरी अर्को रक्तनलीमा piles निस्कन्छ ।