गोकणेश्वर मन्दिर : पशुपतिनाथ भन्दा पनि प्राचीन, फोहोर खोलाले वरपर बस्नै समस्या

काठमाडौं । पशुपतिनाथको मन्दिरदेखि करिब ३ किलोमिटर उत्तरमा बागमती नदीको पश्चिम तटमा गोकर्णेश्वर महादेवको मन्दिर रहेको छ । पुरानो पशुपति वा उत्तरगया उपनामबाट प्रख्यात गोकर्णेश्वर महादेव, काठमाडौं बौद्धदेखि ५ किलोमिटर उत्तर तर्फ सुन्दरीजल जाने बाटोमा छ ।

सूर्यमती, चन्द्रमती र बागमती नदीको सँगम त्रिवेणीस्थित गोकर्णेश्वर महादेवस्थान बौद्ध धर्मावलम्बीहरुको माझमा उत्तरगयाको नामले प्रख्यात छ । बौद्ध धर्मावलम्बीहरुको १२ तीर्थस्थलमध्ये गोकर्ण पनि एउटा मुख्य तीर्थस्थल भएको हिमवत् खण्डमा उल्लेख छ ।

गोकर्णेश्वर महादेवको उत्पति
गोकर्णेश्वर महादेवको उत्पतिको बारेमा अनेकन किम्वन्तीहरु रहेका छन् । पाशुपत क्षेत्र मृगस्थलीमा मृगको रुपमा पशुपतिनाथ श्लेषमान्तक वनमा घुम्न आउँदा स्वर्गमा महादेव हराएको हल्ला फिँजिएछ ।

एक सिँगे मृगको रुप धारण गरी गोकर्णको जंगलमा विचरण गरिरहेका भगवान् शिवलाई चिनेर ब्रम्हा, विष्णु र इन्द्र भगवानले समातेर आफ्नो अधीनमा राख्न खोज्दा सिँङ्ग तीन टुक्रा भई तीनै देवताको हातमा एक, एक टुक्रा पर्न गएछ ।

तीन देवताको हातमा रहेको मृगको सिँङ्गलाई विष्णुले पातालमा, इन्द्रले स्वर्गमा र ब्रम्हाले जमिनमा अर्थात् मृगको सिङ्गको एक टुक्रालाई शिवलिङ्गको रुपमा ब्रह्माजीले गोकर्णमा गोकर्णेश्वर महादेवको नामले स्थापित गरेको कुरा नेपाल माहात्म्यमा उल्लेख भएको पाइन्छ ।

बागमती नदीमा स्नान गरेर गोकर्णेश्वर महादेवको पूजा गर्नाले कैलाशधामको गति प्राप्त हुन्छ भन्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ । गोकर्णेश्वरमा आई बागमतीको तटमा तर्पण श्राद्ध गर्ने परम्परा रही आएको छ । यहाँ पितृ श्राद्ध गरेमा ठूलो पुण्य मिल्छ भन्ने कुरा नेपाल माहात्मा हिमवत्खण्डमा उल्लेख छ ।

वैशाख मातृ औँसीको दिन आमा नहुने हिन्दू धर्मावलम्बीहरु थानकोट स्थित मातातीर्थ पुग्छन् भने भाद्र कृष्ण औँसीको दिन बुवा नहुनेहरुले पितृको नाउँमा गोकर्ण त्रिवेणीमा श्राद्ध गर्ने गर्दछन् ।

त्रिवेणी नदीको किनारमा स्थापित तीनतल्ले खपट छानायुक्त पेगोडा शैलीको मन्दिर पशुपतिनाथ भन्दा पनि प्राचीन मानिन्छ । प्राचीन पशुपति हेर्नुछ भने गोकर्ण जानु भन्ने उखानले पनि उक्त भनाईलाई प्रमाणित गर्दछ ।

गोकर्णेश्वर महादेवको मन्दिर वरपर थुप्रै मूर्तिहरु स्थापना गरिएका छन् । मन्दिरको पूवी भर्यागबाट मन्दिर तर्फ अघि बढ्दा देवस्थल वरिपरि बुद्ध, राम लक्ष्मण, सीता, कृष्ण, सरस्वती, लक्ष्मी, भैरव, बलभञ्जन पाण्डे, विष्णु, ब्रम्हा, नन्दी भृङ्गीका मूर्तिहरु क्रमशः सजाइएका छन् ।

दुर्गन्धले बस्नै सकस
बागमती नदी किनार छेउ हिड्दै गर्दा ह्वास्स आउने दुर्गन्धले आजित भएर फर्किनु पर्ने अवस्था छ । मन्दिरबाट तल झरेर खोलाको छेउछाउ हिड्दा नाक थुनेर हिँड्नुपर्छ । एक स्थानिय भन्छन् -‘बागमतीमा ढलमात्रै बग्छ । गर्मीमा त यहाँ बस्न अत्यन्त गार्हो हुन्छ ।’

खोलामा हेर्दा जताततै फोहोर मात्र देखिन्छ । यस्तै त्यही भेटिएका अर्का व्यक्ती भन्छन् – ‘दिनभर अमिलो र कुहिएको गन्ध आएर बसिनसक्नु हुन्छ, फ्रेस हुन साँझपख बाहिर निस्कँदा समेत नाक बन्द गरेर हिँड्नु पर्ने अवस्था छ ।’