शेख हसिनाको राजनीतिक उदयदेखि पतनसम्म

काठमाडौँ । बंगलादेशमा शेख हसिनाको सरकारविरुद्धको आन्दोलनका बीचमा भड्किएको हिंसा केही समयमै हिंसामा परिणत भएको छ । जसको असर हसिनाले सोमबार नै आफ्नो पदबाट राजीनामा दिएर देश नै छोड्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो ।

हसिनाले देश छोडेर भारत आएकी छन् । अर्कोतर्फ बंगलादेशको सेनाले देशमा जतिसक्दो चाँडो शान्ति स्थापना गरी अन्तरिम सरकार गठन गर्न जोड दिएको छ । अचम्मको कुरा के छ भने शेख हसिनासँग यस्तो अवस्था पहिलो पटक होइन । शेख हसिनाले आफ्ना पिता शेख मुजिबुर रहमानको हत्या र २००८-०९ को हिंसात्मक प्रदर्शनपछि यस्तै अवस्थाको सामना गर्नु परेको थियो । तर, हसिना हरेक पटक चुनौतिहरू पार गर्दै सत्तामा फर्किएकी थिइन् ।

यसै प्रसंगमा शेख हसिनाको राजनीतिक यात्रा बारे यस रिपोर्टमा जानकारी दिइएको छ ।

सन् १९४७ मा जन्मिएकी शेख हसिना बंगलादेशी राजनीतिको सबैभन्दा प्रभावशाली र विवादास्पद चेहेरा हुन् । केही दशक लामो आफ्नो राजनीतिक अनुभवका साथ शेख हसिनाले ठूलो उचाइ हासिल गरिसकेकी छिन् । यससँगै उनीसँग धेरै विवादहरू पनि जोडिएका छन् ।

हसिनाको जीवन र राजनीति बंगलादेशको इतिहास र पृष्ठभूमिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । उनका पिता शेख मुजीब-उर-रहमान सन् १९७१ मा पाकिस्तानबाट बंगलादेशको स्वतन्त्रताको प्रमुख चेहेरा थिए । अर्थात् शेख हसिनाले बंगलादेशको स्वतन्त्रता आन्दोलनलाई नजिकबाट अनुभव गरिन् । यो आन्दोलनले उनको राजनीतिक विचारधारालाई आकार दिन पनि मद्दत गर्‍यो । आफ्नो बुबाको शासनकालमा शेख हसिनाले इडेन कलेजको उपाध्यक्ष पदका लागि चुनाव लडिन र जितिन् । यसबाहेक उनले बुवाको पार्टीको विद्यार्थी संगठनको पनि जिम्मेवारी सम्हालेकी थिइन् ।

तर, सन् १९७५ मा आफ्ना बुबा मुजिब–उर–रहमान र उनको परिवारको हत्यापछि हसिना बंगलादेशबाट भाग्नुपरेको थियो । धेरै वर्ष बंगलादेश बाहिर बसेपछि हसिना अन्ततः १९८० को दशकमा स्वदेश फर्किन् र यहाँको राजनीतिमा प्रवेश गरिन् ।

शेख हसिनामा उनका बुबाको कत्तिको प्रभाव थियो, त्यसको अनुमान उनले बंगलादेशमा आफ्नो राजनीतिक पार्टीको नाम अवामी लिग राखेको तथ्यबाट पनि लगाउन सकिन्छ । उनी सन् १९८१ मा पार्टीको अध्यक्ष भइन् र विपक्षी दलको नेताको रुपमा राजनीति शुरु गरिन् । उनको यो लडाई राजनीतिमा काममा आयो र अन्ततः १९९६ मा उनी पहिलो पटक बंगलादेशको प्रधानमन्त्री भइन् । उनको पहिलो कार्यकाललाई बंगलादेशका लागि ठूलो सुधारको समय मानिन्छ । यही अवधिमा देशमा आर्थिक उदारवादको उदय भयो । बंगलादेशमा ठूलो विदेशी लगानी आयो र जनताको जीवनस्तरमा पनि सुधार भयो ।

शेख हसिनाको नेतृत्वमा, बंगलादेश विश्वभर कपडा उद्योगको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र बन्यो । हसिनाले शिक्षा र स्वास्थ्यका क्षेत्रमा पनि ठूलो जोड दिएकी थिइन् । विद्यालयका बालबालिकालाई नि:शुल्क पुस्तक उपलब्ध गराउने उनको योजनाले उनलाई निकै लामो यात्रा गरेको थियो ।

तर, यी उपलब्धिहरूका बाबजुद हसिनाको कार्यकाल पनि विवादबाट मुक्त हुन सकेन । उनको प्रशासन न्यायपालिकासँगको टकरावको लागि प्रख्यात थियो । शेख हसिनामाथि अदालतको स्वतन्त्रता र स्वायत्ततासँग खेलवाड गरेको आरोप पनि लागेको थियो । यसका लागि धेरै देशले उनको आलोचना पनि गरेका छन् । अर्कोतर्फ विपक्षी दलहरूले पनि हसिनामाथि अधिनायकवादको आरोप लगाएका छन् । धेरै मानव अधिकार संगठनहरूले पनि शेख हसिनाको अडानको विरोध गरे, विशेष गरी इस्लामिक जमात-ए-इस्लामी पार्टीप्रति । अन्ततः सन् २००१ मा उनले विपक्षी दल र प्रतिद्वन्द्वी खालिदा जियाको हातबाट पराजय भोग्नुपरेको थियो ।

२०२४ मा शेख हसिनासँग भएको घटनाक्रम नयाँ होइन। सन् २००६ मा पनि यस्तै केही भएको थियो, जब अक्टोबरमा सत्तामा रहेको बंगलादेशी नेसनलिस्ट पार्टी (बीएनपी) सरकार अचानक चुनाव घोषणा गरेर कार्यवाहक शासनतर्फ गयो । यस क्रममा शेख हसिना सरकारले बीएनपी सरकारले बंगलादेशका प्रधानन्यायाधीशको अवकाश उमेरलाई असंवैधानिक रूपमा बढाएको आरोप लगाएको थियो । यो घटनाले केही समयमै हिंसात्मक मोड लियो र अवामी लीगको नेतृत्वमा देशभर चर्को प्रदर्शन भयो। यद्यपि, सेनाले पछि २००७ मा कामचलाउ सरकारलाई समर्थन गर्यो। तर, यसले अवस्था झनै बिग्रियो । त्यति बेला कार्यवाहक सरकारले शेख हसिनालाई भ्रमण सकेर स्वदेश फर्किन पनि रोक्यो । पछि, मानवअधिकार संगठनहरूबाट सम्पूर्ण घटनाको आलोचना र विभिन्न देशहरूको दबाबका कारण हसिनालाई फर्किन अनुमति दिइएको थियो । तर, सम्पूर्ण विवाद यहीँ टुंगिएन । फर्किएपछि शेख हसिनालाई भ्रष्टाचारको आरोपमा जेल पठाइयो ।

बंगलादेशमा ९० दिनभन्दा बढी समय शासन गरेपछि सेनाद्वारा स्थापना गरिएको कार्यवाहक सरकारले अन्ततः देशमा निर्वाचन गराउने निर्णय गरेको छ । २९ डिसेम्बर २००८ मा भएको चुनावमा, अवामी लिग र यसको साझेदार पार्टीहरूको गठबन्धनले दुई तिहाई सीटहरू कब्जा गर्यो । त्यतिबेला सन् २००६ सम्म सत्तामा रहेका बिएनपी र जमात ए इस्लामी प्रतिपक्षमा बस्नुपरेको थियो । सन् २००९ मा शेख हसिना फेरि बंगलादेशको प्रधानमन्त्री बनेकी थिइन् ।

यो सम्पूर्ण घटनापछि शेख हसिनाले बंगलादेशमा तीन कार्यकालमा १५ वर्ष शासन गरिन् । तर, उनको जितलाई लिएर विपक्षीले पटकपटक निर्वाचन प्रक्रियामा अनियमितता भएको र राजनीतिक दल तथा स्वतन्त्र संस्थालाई धम्की दिएको आरोप लगाएका छन् । आलोचकहरूले पनि शेख हसिना सरकारमा विपक्षीहरूलाई दबाउन खोजेको गुनासो गरेका छन् । यद्यपि, उनका समर्थकहरूले बंगलादेशमा जारी विकास कार्य र आर्थिक सुधारका कारण उनको छविलाई प्रगतिशील रूपमा चित्रण गर्न जारी राखे ।

शेख हसिना पनि दुई पटक घातक हमलाबाट बाँचेकी छिन् । उनीमाथि पहिलो हमला सन् १९७५ मा भएको थियो, जब उनका बुबा मुजिब र उनको सम्पूर्ण परिवारको हत्या भएको थियो । संयोगवश शेख हसिना देशबाहिर भएकाले बचिन् । तर, उनीमाथि दोस्रो आक्रमण प्रत्यक्ष थियो । २००४ मा, एक ग्रेनेड उनलाई हानिएको थियो, जसमा उनी नराम्ररी घाइते भइन् । यस आक्रमणमा दुई दर्जनभन्दा बढीले ज्यान गुमाएका थिए । तर, शेख हसिना बाँचिन् ।